نیجریه – غولی در تولید نفت خام، اما کوتولهای در پالایش؛ قربانی مستقیم جنگ علیه ایران
نیجریه بهعنوان بزرگترین تولیدکننده نفت در آفریقا، با وجود این، بهشدت از افزایش قیمت سوختهای پالایششده در چالش است.
از سال ۱۹۵۶، نیجریه روزانه نزدیک به ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام استخراج میکند. نفت «بانی لایت» این کشور در بازارهای بینالمللی بسیار طرفدار دارد، زیرا نفتی سبک و کمگوگرد از دلتای نیجر است که فرآوردههای باکیفیتی از آن حاصل می گردد. این کشور قدرت برتر نفتی در قاره بوده، عضو تأثیرگذار اوپک است. اما از زمان آغاز جنگ علیه ایران، صفها در پمپبنزینهای لاگوس، کانو و پورت هارکورت طولانیتر شدهاند. قیمت بنزین در عرض چند هفته بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته و هزینه حملونقل بهشدت بالا رفته است، بهطوری که اقتصاد شکننده کشور را تهدید به خفگی میکند. زیرا در حالی که نیجریه نفت خام صادر میکند، بخش عمده سوخت پالایششده خود را از بازارهای بینالمللی وارد مینماید.
تشدید بحرانی موجود از آغاز جنگ علیه ایران
این آسیبپذیری تازه نیست. دهههاست که نیجریه نفت خام صادر میکند و سپس بنزین، گازوئیل و نفت سفید مورد نیاز خود را وارد مینماید. چهار پالایشگاه دولتی که در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ ساخته شدند، روی کاغذ ظرفیت بیش از ۴۰۰ هزار بشکه در روز را دارند، اما تولید واقعی آنها مدتهاست تقریباً صفر بوده است. این عدم تعادل تا حدی با یارانههای سنگین پوشانده میشد که در سال ۲۰۲۲ به حدود ۱۰ میلیارد دلار رسید. حذف این یارانهها در سال ۲۰۲۳ توسط رئیسجمهور بولا تینوبو باعث شد قیمت بنزین یکشبه سه برابر شود و مصرفکننده نیجریهای در برابر نوسانات بازار جهانی بیدفاع بماند.
جنگی که توسط اسرائیل و ایالات متحده علیه ایران آغاز شد، وضعیت را بدتر نیز کرد. بسته شدن تقریباً کامل تنگه هرمز، که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند، باعث افزایش شدید بهای نفت خام و ایجاد تنش در تأمین فرآوردههای پالایششده گشت. محمولههایی که قبلاً از اروپا و خاورمیانه به بنادر نیجریه میرسیدند، اکنون کمتر و بسیار گرانتر شدهاند.
دولت سود میبرد، مردم هزینه میدهند
برای بودجه دولت، افزایش بهای نفت خام یک نعمت است و برای مردم موجب خسران. درآمد صادراتی دولت افزایش مییابد، در حالی که هزینه سوخت وارداتی در بازار داخلی بهشدت بالا میرود.
طبق پیشبینیها، این اختلاف میتواند بسته به شدت و مدت جنگ بین ۲۳۰۰ میلیارد تا ۳۰ هزار میلیارد نایرا باشد. این افزایش شدید نشان میدهد که جنگ میتواند دولت را ثروتمندتر کند، در حالی که مردم را فقیرتر میسازد. (1 یورو معادل 1580 نایرا)
در حالیکه پیامدهای آن برای مردم فوری است. قیمت هر لیتر بنزین از حدود ۸۵۰ نایرا به بیش از ۱۳۰۰ نایرا رسیده است. بهای گازوئیل، که با قطع شدن مداوم برق حیاتی است، ۷۰ درصد افزایش یافته و به ۱۵۵۰ نایرا در هر لیتر رسیده است. علاوه بر آن شرکتهای حملونقل این افزایش را به مصرف کننده منتقل ساخته و بهای مواد غذایی نیز بالا میرود.
این ارقام از دید اروپایی ممکن است ناچیز به نظر آید، اما در نیجریه چنین نیست. حداقل دستمزد ماهانه ۷۰ هزار نایرا است و تقریباً نیمی از مردم کمتر از ۵۰ هزار نایرا درآمد دارند. در این شرایط، پر کردن یک باک ۵۰ لیتری برابر بیش از یک ماه حقوق مردم کم درآمد است. حتی چند ساعت استفاده روزانه از ژنراتور میتواند توان خرید یک خانواده را کاهش دهد. بنابراین افزایش قیمت سوخت فقط یک مسئله محدود نیست؛ بلکه بر حملونقل، تغذیه، فعالیت اقتصادی و حتی بر بقا نیز تأثیر میگذارد.
نفت نیجریه در درجه اول به خود نیجریه نمیرسد
مشکل اصلی در ساختار صنعت نفت است. بخش عمده تولید توسط مشارکتهای مشترک میان شرکت ملی نفت نیجریه و شرکتهای بزرگ بینالمللی مانند شل، اکسونموبیل، شورون، توتالانرژی و انی انجام میشود. این شرکتها عملاً کنترل فنی، مالی و تجاری را در دست دارند.
بخش بزرگی از نفت خام از قبل و پیش از استخراج، از طریق قراردادهای بلندمدت فروخته شده غالبا به خریدارانی در اروپا یا آسیا اختصاص دارند. همچنین شرکتهای تجاری مستقر در سوئیس نقش مهمی در هدایت نفت نیجریه به سودآورترین بازارهای دنیا دارند، به جای آنکه به پالایشگاههای داخلی برسانند . این انتقال برای آنها کارمزدی معادل 5 دلار بابت هر بارل دارد و در عین حال بازار داخلی را تخلیه می نماید.
در تئوری، دولت ابزاری برای اصلاح این وضعیت در دست دارد (موسوم به تکلیف تأمین مصرف داخلی) که می بایست بخشی از تولید نفت خام را برای مصرف پالایشگاههای کشور رزو نماید، اما در عمل این سیاستها بهخوبی اجرا نمیشوند و استثنا از این قاعده بسیار است. در نتیجه نیجریه با وجود صادرات بیش از ۵۵ میلیون بشکه نفت در اوایل سال ۲۰۲۶، - که همزمان با آغاز جنگ است - همچنان با کمبود نفت خام برای پالایشگاههای خود مواجه است. لذا مشکل کشور کمبود نفت نیست، بلکه فقدان کنترل بر نفت است.
پالایشگاه جدید دانگوته از وابستگی کاسته، اما نه از قیمتها
از سال ۲۰۲۴، پالایشگاه عظیم دانگوته (متعلق به ثروتمندترین سیاهپوست قاره، آلیکو دانگوته و مالک کنسرن دانگوته) در منطقه بازار آزاد لِکّی در جوار لاگوس با ظرفیت ۶۵۰ هزار بشکه در روز وارد مدار گشت و در مقایسه بزرگترین پالایشگاه آفریقا بوده، برای تأمین نیاز داخلی و حتی صادرات نیز طراحی شده است. کنسرن داگوته قرار است تا 2028 میزان محصولات روزانه خود را به 1,4 میلیون بارل برساند.
در سال ۲۰۲۶، این پالایشگاه باعث شد نیجریه واردات سوخت را متوقف نموده و حتی به صادرکننده خالص نیز تبدیل شود. اما با این حال، کشور از نوسانات جهانی در امان نیست.
چند عامل این موضوع را توضیح میدهد:
نخست آنکه تأمین نفت خام داخلی برای این پالایشگاه دشوار است، زیرا شرکتهای بینالمللی همچنان نفت استخراجی نیجریه را با قراردادهای درازمدت صادر میکنند. لذا پالایشگاه مزبور گاهی مجبور است نفت خام مورد نیاز خود را وارد نماید.
دوم آنکه این پالایشگاه که خصوصی است فقط 7,5 درصد از سهام آن متعلق به کنسرن دانگوته بوده و نفوذ لازم برای تعیین بهای سوخت را نداشته و دولت نیز کنترل تعیینکنندهای بر بهای نفت ندارد، بنابراین بهای سوخت به قیمت جهانی تعیین میشود. لذا اهالی نیجریه به همان بهایی باک خود را پر می کنند که یک راننده در رتردام یا تکزاس می پردازد.
اقتصادی وابسته به گازوئیل
نیجریه بهشدت به گازوئیل وابسته است، زیرا حملونقل کالا عمدتاً با کامیون انجام میشود و شبکه ریلی کارآمدی وجود ندارد. افزایش قیمت گازوئیل کل زنجیره تأمین را تحت تأثیر قرار میدهد.
همچنین شبکه برق ملی بسیار ضعیف است و کمتر از ۴۰۰۰ مگاوات تولید میکند، بنابراین شرکتها و خانوارها به ژنراتورها وابستهاند. افزایش قیمت سوخت، هزینه تولید، خدمات و زندگی روزمره را همزمان بالا میبرد.
درسهایی برای توسعه آفریقا
بحران نیجریه نشان میدهد که داشتن منابع طبیعی بهتنهایی تضمینکننده رفاه نیست. نبود ظرفیت پالایش داخلی، کشور را در برابر شوکهای خارجی آسیبپذیر میکند.
جنگ علیه ایران مانند کاتالیزاتوری مؤثر بوده است و نشان می دهد که استقلال انرژی تنها به مالکیت منابع محدود نمیشود، بلکه نیازمند زیرساختهای پالایش، حملونقل و توزیع است. و نیز وابسته به وجود شبکه الکتریسته است که از وابستگی به سوخت می کاهد.
نیجریه اکنون فرصتی برای سرمایهگذاری در زیرساختها و تنوعبخشی به اقتصادی دارد، اما تجربه گذشته نشان میدهد که از این فرصتها همیشه بهخوبی استفاده نشدهاست.
بقا در انتهای زنجیره نفت
میلیونها نیجریهای هر روز شکاف میان ثروت طبیعی کشور و واقعیت دشوار زندگی را تجربه میکنند. به همین دلیل، پدیده سرقت نفت خام و پالایش غیرقانونی آن همچنان گسترده است. این فعالیتها بخشی از نفت منتقلشده در خطوط لوله را جذب میکند و گاه به حوادث مرگبار منجر میشود.